Ở Hà Nội năm 1946, việc điều hành đất nước diễn ra trong những căn phòng nhỏ, nơi giấy tờ xếp chồng và người ký không phải nguyên thủ. Chủ tịch Hồ Chí Minh đi công tác dài ngày. Cụ Huỳnh Thúc Kháng được giao thay quyền, một quyết định hành chính không kèm lễ nghi. Quyền lực lúc đó nằm trong tay một người trầm lặng, và guồng máy vẫn phải chạy.
Chỗ ngồi không có ghế chính thức
Việc thay mặt Chủ tịch điều hành Chính phủ đặt cụ Huỳnh Thúc Kháng vào vị trí lạ lẫm: có trách nhiệm nhưng không có đầy đủ uy tín chính trị của một nguyên thủ. Chính quyền vừa giành độc lập, mọi quyết định đều phải cân giữa giữ vững chủ quyền và tránh xung đột trực diện với lực lượng đối phương đang có mặt khắp nơi. Người thay quyền vì vậy không chỉ ký giấy tờ. Mỗi văn bản ký ra là một lần đặt cược vào sự bình tĩnh của dân chúng Hà Nội và các đô thị lân cận.
Những việc không thể trì hoãn
Giai đoạn đó có hai loại việc buộc phải xử lý ngay. Một là ổn định nội bộ: trấn áp các tổ chức gây rối, giữ an ninh cho cơ quan công quyền, dập tắt mầm mống chia rẽ dễ bùng lên khi chính quyền chưa đủ cứng cáp. Hai là đối phó sức ép từ bên ngoài, khi những cuộc đụng độ vũ trang có thể leo thang thành xung đột quy mô lớn bất cứ lúc nào. Vụ án số 7 phố Ôn Như Hầu và các xung đột vũ trang đe dọa chính quyền non trẻ là những dấu mốc cho thấy áp lực không hề nhỏ. Người thay quyền phải giữ bộ máy không rơi vào tê liệt, đồng thời không để một quyết định nóng vội kéo cả quốc gia vào vòng xoáy chiến sự.
Nhịp sống Sài Gòn hôm nay
Người sống ở TP.HCM quen với những khoảng trống quyền lực nhỏ trong đời thường. Một phường thiếu chủ tịch vài tuần, một ban quản lý chợ thay người giữa mùa cao điểm, một doanh nghiệp để phó giám đốc ký hợp đồng trong lúc tổng giám đốc đi nước ngoài. Mọi thứ vẫn chạy, nhưng nhịp độ chậm lại, mỗi chữ ký đều cân nhắc hơn. Đặt cạnh câu chuyện 143 ngày năm 1946, có một điểm chung: khi người đứng đầu vắng mặt, người thay quyền phải bù đắp bằng uy tín cá nhân và sự thận trọng nghề nghiệp. Không có lá phiếu nào xác nhận vị trí đó, chỉ có kết quả công việc.
Sự kín tiếng và trách nhiệm
Điều đáng chú ý ở cụ Huỳnh Thúc Kháng không nằm ở những phát ngôn gây chú ý. Sự nghiệp của cụ trải qua nhiều vai trò, từ nhà nho, nhà báo đến quan chức chính quyền cách mạng. Cách làm việc thường thấy là kín tiếng, ít phô trương, tập trung xử lý việc cụ thể. Trong một thành phố mà mọi sự kiện đều muốn trở thành tin nóng, phong cách đó gợi ra một cách tiếp cận khác: quyền lực tạm thời không cần ồn ào, chỉ cần đủ chắc để bộ máy không rạn. Một người thay quyền giỏi là người khiến việc thay quyền trở nên ít được chú ý, vì mọi thứ vẫn tiếp diễn bình thường.
Ý nghĩa với người buôn bán và đi làm
Nhìn ở góc sinh kế, thời kỳ đó cho thấy sự ổn định chính trị có giá trị rất cụ thể. Khi chính quyền non trẻ bị đe dọa bởi xung đột vũ trang, chợ búa, giao thông và việc làm ở các đô thị đều bị ảnh hưởng trực tiếp. Một quyết định xử lý xung đột sai thời điểm có thể khiến người buôn nhỏ mất hàng, người đi làm mất việc, cả một khu phố mất an toàn. Ngược lại, việc giữ bình tĩnh để xử lý từng vấn đề giúp dòng đời cơ bản không đứt gãy. Với người đang sống ở TP.HCM, nơi giao thông, chợ đầu mối và các khu công nghiệp vận hành liên tục, câu chuyện đó là lời nhắc rằng ổn định không tự nhiên mà có. Nó được dệt từ những quyết định ít được nhắc tên, những người nhận việc trong im lặng và cố giữ cho guồng máy không dừng lại.
Ký ức và cách kể chuyện cho mai sau
Trong các cuộc trò chuyện ở quán cà phê Sài Gòn, những câu chuyện lịch sử thường được kể bằng hình ảnh cụ thể: một căn phố, một tờ báo, một chuyến đi. Câu chuyện 143 ngày cũng có thể được kể để người nghe hiểu rằng quyền lực không chỉ nằm ở những buổi lễ lớn. Nó nằm ở những lần ký giấy giữa căng thẳng, ở quyết định giữ hay nhả một vụ việc, ở việc chọn im lặng thay vì leo thang. Với một thành phố luôn chuyển động, việc ghi nhớ những khoảng lặng như thế là cách giữ lại một phần ký ức về cách guồng máy được giữ cho chạy, ngay cả khi người đứng đầu chính thức vắng mặt. Đó cũng là cách hiểu sâu hơn về giá trị của sự thay quyền trơn tru, thứ mà bất cứ đô thị nào, vào bất cứ thời điểm nào, cũng cần.
Thử để ý một lần: lần tới khi một người thay quyền ký giấy cho bạn ở phường hay ở công ty, hãy nhìn xem họ có giữ cho mọi thứ chạy êm không. Đó là thước đo thật nhất.
Đọc thêm: Cửa ngõ phía đông Sài Gòn thông đường: 2,2 ha đất và chuyện mỗi sáng đi làm
