Ba vòng tròn thép xếp lớp như guồng quay nước phóng to dưới nắng Quảng Ngãi, mặt cầu thép võng tự neo bắc qua sông Trà Khúc. Cách đó gần tám trăm cây số, ở TP.HCM, người ta vẫn xếp hàng dài mỗi sáng ở ngã tư Hàng Xanh, vẫn bò qua cầu Sài Gòn trong dòng xe kẹt cứng, và vẫn đọc tin về một cây cầu gần 2.200 tỷ đồng như đọc về một nơi chốn khác hẳn.
Thiết kế của cầu Trà Khúc 1 mới lấy cảm hứng từ bờ xe nước hơn trăm năm trước, kết cấu dây võng tự neo lần đầu áp dụng ở Việt Nam. Đó là câu chuyện của kỹ thuật và của ký ức, đọc từ góc người sống trong một đô thị mà mọi cây cầu đều gắn với giờ đi làm.
Cây cầu như một cái đồng hồ của phố
Ở Sài Gòn, cầu không chỉ để qua sông. Cầu Sài Gòn chia đôi hai bờ quận 2 cũ và Bình Thạnh, mỗi sáng nó là cái phễu hút xe từ phía đông vào trung tâm. Cầu Thị Nghè nhỏ hẹp nối hai quận đông đúc nhất, ai đi qua cũng biết giờ nào ùn. Cầu Nguyễn Văn Cừ, cầu Chữ Y, cầu Kênh Tẻ, mỗi cây một tính cách, một nhịp kẹt riêng. Người đi làm thuộc lòng cầu như thuộc lòng giờ mở cửa quán cơm.
Vì thế, khi nghe một cây cầu mới được thiết kế để tái hiện hình ảnh bờ xe nước, câu hỏi đầu tiên của dân thành phố thường không phải về mỹ thuật. Câu hỏi là nó có giúp đường đi làm nhẹ hơn không, có mở thêm hướng bán hàng không, có kéo khách qua bờ bên kia không.
Bờ xe nước và bài học giữ ký ức trong vật liệu mới
Bờ xe nước sông Trà Khúc là hình ảnh của một thời làm nông, guồng quay đưa nước lên đồng, tiếng gỗ cót két suốt mùa khô. Đưa hình ảnh đó vào ba vòng tròn thép của cầu là cách nói rằng ký ức không cần bảo tàng, ký ức có thể nằm ngay trên kết cấu giao thông. Người Quảng Ngãi đi qua cầu mỗi ngày sẽ thấy quê mình trong đó.
Sài Gòn thì khác. Thành phố này đã xóa khá nhiều thứ để mở đường. Những rạch nhỏ bị lấp, những cây me cổ thụ bị đốn, những khu chợ cũ thành cao ốc. Ký ức đô thị ở đây thường được giữ bằng cách nhắc tên, như đường mang tên cũ, chung cư giữ tên cũ, chứ ít khi giữ bằng hình khối kiến trúc. Một cây cầu có thể kể chuyện quá khứ là điều đáng để nhìn lại cách thành phố đang xây dựng hạ tầng.
Đường đi làm thay đổi thì túi tiền cũng đổi
Với người chạy xe ôm công nghệ hay giao hàng, mỗi cây cầu mới là một phép tính. Quãng đường ngắn hơn nghĩa là một chuyến thêm trong ngày, là bình xăng ít hao hơn, là đơn hàng kịp giờ. Với tiểu thương ở chợ đầu mối, cầu mới là tuyến xe tải nhẹ có thể né kẹt. Với quán ăn ven sông, cầu mới là dòng khách lạ đi ngang, dừng chân, chụp hình, gọi ly cà phê.
Ở Quảng Ngãi, cầu Trà Khúc 1 mới sẽ gánh bớt lưu lượng cho cầu cũ, rút ngắn thời gian qua sông. Nhìn từ Sài Gòn, đó là bài toán quen thuộc: hạ tầng đổi thì nhịp sống đổi, và nhịp sống đổi thì giá thuê mặt bằng, giá hàng ăn, giá dịch vụ hai bên đầu cầu cũng đổi theo. Người bán hàng rong ở đầu cầu thường là người cảm nhận sớm nhất.
Cái mới trong kỹ thuật và cái cũ trong cảm giác
Kết cấu dây võng tự neo lần đầu xây ở Việt Nam là một dấu mốc kỹ thuật. Nó cho thấy các kỹ sư trong nước đã nhận những dạng kết cấu phức tạp hơn, không chỉ cầu dầm hay cầu dây văng quen thuộc. Với một đô thị đang xây metro, vành đai, cầu lớn như TP.HCM, kinh nghiệm từ những công trình là thứ đáng để theo dõi, bởi nó mở ra lựa chọn thiết kế cho những tuyến đường ven sông sau này.
Nhưng điều đáng nói hơn nằm ở cảm giác. Một cây cầu có hình ảnh riêng khiến người đi đường nhớ nó. Cầu có chuyện để kể thì người ta dừng lại, chụp hình, dẫn bạn bè tới. Ở Sài Gòn, những cây cầu được nhớ vì hình dáng thường trở thành điểm hẹn, thành nơi bán hàng đêm, thành chỗ hóng gió. Một cây cầu đẹp có thể nuôi sống cả một dải hàng quán dưới chân cầu.
Nhìn về phố mình từ một cây cầu xa
Câu chuyện cầu Trà Khúc không phải chuyện của riêng Quảng Ngãi. Nó đặt câu hỏi cho mọi đô thị đang mở đường: khi xây hạ tầng, có chỗ nào cho ký ức cũ chen vào không. Sài Gòn có rất nhiều thứ đáng đưa vào kết cấu mới: những con rạch từng là đường giao thông, những bến xe cũ, những cây cầu sắt thời Pháp, những khu chợ ven kênh. Nếu chỉ xây cho tiện mà quên phần kể chuyện, thành phố sẽ đều đều như nhau.
Người sống trong thành phố này không cần mọi cây cầu đều thành biểu tượng. Nhưng một vài cây cầu có hồn, có hình ảnh gắn với quá khứ địa phương, sẽ khiến việc đi lại dễ chịu hơn, khiến bữa ăn ven đường có thêm khách, khiến người ta bớt càu nhàu mỗi lần kẹt xe. Đó là giá trị rất thực, không chỉ là chuyện mỹ quan.
Cây cầu và những người bán hàng dưới chân cầu
Dưới mọi chân cầu lớn đều có một chợ nhỏ tự phát. Xe bánh mì, gánh hủ tiếu, xe nước mía, người bán vé số, thợ sửa xe. Họ chọn chỗ vì có dòng người chậm lại. Một cây cầu mới, đẹp, có điểm nhấn kiến trúc, là chỗ dòng người dừng lại lâu hơn. Bài học từ những cây cầu có thiết kế ấn tượng ở các đô thị lớn là vậy: nó tạo ra một khoảng lặng trong dòng chảy giao thông, và khoảng lặng đó có thể thành một chỗ buôn bán.
Ở Sài Gòn, người ta đã quen với việc cầu mới kéo theo quán mới, giá thuê mới, và cả những xóm nhỏ bị đẩy đi xa. Cầu Trà Khúc 1 mới ở Quảng Ngãi chưa cho thấy những hệ quả đó, nhưng nó là lời nhắc rằng mỗi công trình giao thông là một lần sắp xếp lại đời sống hai bên bờ.
Có một điều khó đoán trước: cây cầu này sẽ được người Quảng Ngãi đón nhận như biểu tượng quê nhà, hay chỉ như một tuyến đường nhanh hơn. Ký ức bờ xe nước đã xa, và không phải ai đi qua cũng nhận ra ba vòng tròn thép kia là hình ảnh gì.
Nhưng nếu có dịp qua Quảng Ngãi, thử dừng chân ở đầu cầu Trà Khúc 1 mới, nhìn ba vòng tròn thép một lúc, rồi tự hỏi Sài Gòn muốn giữ lại thứ gì khi xây cây cầu tiếp theo.
Đọc thêm: Cát đỏ tràn đường Phan Thiết – Mũi Né và chuyện đi lại của người Sài Gòn
