Con đường trước cổng Bệnh viện Nguyễn Trãi, phường An Đông, quận 5, sáng nào cũng chia làm hai nhịp. Một bên là dòng người hối hả vào viện, xe máy chen nhau từng khoảng trống. Bên kia là dãy hàng quán bán cho người đi đường và người nuôi bệnh, tiếng gọi món, tiếng xèo mỡ, tiếng ghế nhựa kéo trên vỉa hè. Chen giữa cái nhịp ồn đó là một chiếc xe đẩy cũ kỹ, mặt chảo gang phẳng lì bóng dầu, bên dưới là lò đất đỏ lửa quanh năm. Đó là xe bột chiên của ông Huỳnh Phát, 69 tuổi, người đã đẩy chiếc xe này đi qua mấy chục năm tuổi nghề.
Chiếc xe đẩy và lò đất giữ lửa suốt buổi
Bột chiên ở Sài Gòn không hiếm. Người ta quen với bếp gas, bếp than tổ ong, có nơi dùng bếp điện cho nhanh và sạch. Chiếc xe của ông Phát thì khác ở chỗ nặng lòng với củi. Ông dùng kẹp sắt gắp từng thanh củi khô, đưa sâu vào lò đất bên dưới chảo. Lửa không bùng lên ào ạt mà đượm, giữ than hồng đều. Cái hay của cách làm này nằm ở chỗ chảo gang luôn đủ nóng, khách tấp vào là chao bột ngay, không phải chờ nhóm lại bếp từ đầu. Với người bán dạo, thời gian chờ của khách chính là thứ dễ mất khách nhất, nên giữ được lửa là giữ được cơ hội.
Củi không phải mua bằng tiền mặt thường xuyên. Ông Phát đi xin mẩu gỗ vụn từ các xưởng mộc về chẻ nhỏ, đun thay than. Khoản tiết kiệm ấy nhỏ với người bán lớn, nhưng với xe bột chiên vỉa hè thì là chuyện sống còn của từng ngày. Mùi khói củi quyện với mỡ nóng bốc lên, cay nồng mắt người đứng gần, nhưng cũng là thứ mùi khiến người đi đường quay đầu lại.
Buổi sáng cuối tháng 10, khách thưa bên xe bột chiên
Đối diện cổng bệnh viện, các hàng quán xung quanh tấp nập khách ra vào. Xe của ông Phát thì vắng hơn. Quan sát gần nửa giờ đồng hồ từ bên kia đường, chỉ thấy lác đác vài người ghé mua. Lúc không có khách, người đàn ông vóc dáng gầy, tóc pha sương ngồi nhìn sang dòng người chen chúc phía đối diện. Bước qua đường hỏi mua, khách bắt gặp ngay nét mừng rỡ trên mặt ông. Ông nặng tai, người hỏi phải ghé sát nói lớn mới nghe rõ. Vậy mà vừa nghe dặn món, ông đã hỏi han từng chút: ăn giòn nhiều hay giòn ít, nước chấm chua ngọt thế nào để nêm cho vừa miệng.
Trên chảo gang, đôi bàn tay đen sạm vì cháy nắng đảo từng miếng bột vàng ươm. Công đoạn nhìn thì đơn giản nhưng đòi hỏi canh lửa, canh dầu, canh độ giòn. Với người ngồi chờ mua ở vỉa hè, đó là món ăn sáng hoặc ăn xế quen thuộc, giá mỗi phần 15.000 đồng. Với người nuôi bệnh trong Bệnh viện Nguyễn Trãi, đó có thể là miếng lót dạ nhanh trước khi quay vào ca trực chăm người thân.
Gánh nặng tuổi 69 nằm trên đôi vai người đẩy xe
Nghề đẩy xe bán dạo gắn với ông Phát đã mấy chục năm, cuộc sống gói gọn trong những vòng bánh xe lăn từ con hẻm nhỏ ra vỉa hè. Ông sống cùng vợ và các con. Vợ ông tuổi cao sức yếu, chỉ phụ đi chợ lấy bột từ sớm, còn mọi việc nặng nhọc như nhóm lò, đẩy xe ra phố ông đều tự làm. Bán từ sáng tới trưa chiều, đẩy xe về tới nhà là mình mẩy ê ẩm, khớp xương đau nhức.
Thu nhập từ chiếc xe bấp bênh, ngày mưa gió ế ẩm thì tiền lời chẳng được bao nhiêu. Thế nhưng người đàn ông 69 tuổi chưa từng nghĩ tới chuyện buông xuôi hay ỷ lại con cháu. Với ông, còn sức thì còn lao động, tự tay kiếm từng đồng bạc lẻ bằng mồ hôi của mình vừa thấy tâm thanh thản, vừa giữ cho cơ thể vận động dẻo dai thay vì ngồi một chỗ.
Một xe bột chiên nói chuyện giá cả của cả vỉa hè
Nhìn chiếc xe của ông Phát, người sống ở TP.HCM dễ liên tưởng tới hàng trăm xe bán dạo khác đang mưu sinh trong thành phố. Mỗi xe là một bài toán chi phí riêng. Người bán phải cân giữa tiền thuê mặt bằng, tiền nguyên liệu, tiền nhiên liệu và số khách đủ để bù lại. Củi vụn xin từ xưởng mộc là cách cắt chi phí nhiên liệu, giữ giá món ăn ở mức người lao động bình thường còn dám mua. Món bột chiên ở đây phục vụ chủ yếu người đi đường, người nuôi bệnh, những người mà mỗi buổi ăn sáng phải tính từng đồng.
Cái cách ông nêm nước chấm theo khẩu vị khách, hỏi giòn nhiều hay giòn ít, cũng là cái duyên của hàng vỉa hè. Không có menu in sẵn, không có quy trình chuẩn hóa, chỉ có đôi tai phải nghe lớn và đôi tay quen việc. Với người thành phố, những xe như thế là phần nền của đời sống ăn uống, không ồn ào nhưng thiếu đi thì đường phố mất một mảng.
Bệnh viện Nguyễn Trãi và nhịp mưu sinh hai bên cổng
Địa điểm đối diện cổng Bệnh viện Nguyễn Trãi không phải nơi ngẫu nhiên. Bệnh viện là chỗ tập trung dòng người từ nhiều quận đổ về, kéo theo nhu cầu ăn uống nhanh, rẻ, tiện. Một bên cổng là nỗi lo của người bệnh, một bên là kế mưu sinh của người bán dạo. Chiếc xe bột chiên nằm ở giữa hai dòng chảy đó. Khách của ông không phải người sành ăn tìm tới, mà là người tình cờ đi ngang, người vừa ra khỏi viện, người chờ kết quả xét nghiệm.
Sự vắng vẻ của xe ông trong buổi sáng cuối tháng 10 đặt cạnh sự tấp nập của các hàng quán chung quanh cho thấy một điều quen thuộc ở thành phố này: khách không tự nhiên dồn về chỗ đông, mà dồn về chỗ có tiếng, có quảng cáo, có vị trí đẹp. Người bán nhỏ lẻ mà không có lợi thế ấy thì phải giữ lửa theo nghĩa đen, chờ từng lượt khách ghé. Chiếc lò đất đỏ suốt buổi chính là sự chờ đợi được giữ nóng.
Chuyện giữ lửa của người lao động tuổi cao
Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện của ông Huỳnh Phát chạm vào chuyện an sinh của người lao động tuổi cao trong thành phố. Khi tuổi đã 69, nhiều người đã nghỉ ngơi, sống dựa vào con cháu. Ông vẫn đẩy xe ra phố, vẫn tự nhóm lò, tự gánh phần việc nặng nhất. Động cơ ông nói ra rất đơn giản: còn sức thì còn làm, tự kiếm đồng bạc lẻ thấy tâm thanh thản, cơ thể vận động dẻo dai. Phía sau câu nói ấy còn có một lớp nghĩa khác, rằng ở thành phố này vẫn còn những người không có lương hưu đủ sống, phải dựa vào chiếc xe đẩy để tự lo cho mình.
Cũng từ đây, người đọc nhận ra vì sao những xe bán dạo lại bám trụ ở các cổng bệnh viện, chợ, trường học. Không phải vì họ thích chỗ ồn, mà vì chỗ đó có dòng người đi qua. Mỗi lượt khách ghé mua là một lượt lửa được giữ, một ngày mưu sinh được tính tiếp. Chiếc chảo gang của ông Phát không chỉ rán bột, nó còn rán cả một niềm tin nhỏ rằng lao động chân chính thì không phải ngửa tay xin ai.
Đi ngang cổng Bệnh viện Nguyễn Trãi, nên dừng lại một chút
Với người sống và đi làm ở TP.HCM, việc dừng lại mua một phần bột chiên ở những xe như của ông Phát là cách đơn giản để giữ cho những chiếc xe đẩy còn đất sống. Thành phố đang siết dần chuyện lấn chiếm vỉa hè, trật tự đô thị là cần thiết, nhưng nếu không có chỗ cho người bán dạo nhỏ lẻ thì những mảng đời sống ăn uống bình dân cũng mất theo. Câu chuyện chiếc lò củi đỏ suốt buổi sáng cho thấy người bán phải xoay xở đủ cách mới trụ được, từ xin củi vụn tới việc giữ chảo nóng sẵn sàng.
Người ăn cũng nên biết mình đang mua gì. Một phần bột chiên ở vỉa hè không chỉ là miếng ăn, đó là công sức của người đẩy xe từ con hẻm nhỏ ra phố, của người ngồi cả buổi trông lửa, của người nặng tai vẫn ghé sát hỏi khách ăn giòn nhiều hay giòn ít. Thành phố này giữ được những hàng quán như thế, giữ được mùi khói củi quyện mỡ nóng bên cổng bệnh viện, thì đường phố còn có hồn người. Khách ghé mua một lần, người bán có thêm một ngày lửa đỏ, và câu chuyện mưu sinh tuổi 69 lại được viết tiếp bằng những vòng bánh xe lăn trên vỉa hè An Đông.
Đọc thêm: Ba mức đá cho ly trà sữa đường phố Sài Gòn
