Trưa ở góc quán nước ven đường Nguyễn Thị Minh Khai, mấy chiếc xe máy xếp thành hàng chờ ứng dụng nổ chuyến. Người ngồi đó nhấc điện thoại xem giá cước, tính nhẩm đường đi, rồi cúi xuống bát cơm hay hộp xôi mua vội. Phần lớn các cuốc xe diễn ra yên ắng như thế. Cho tới khi có một cú va chạm, một chấn thương, một lần vào phòng cấp cứu. Lúc đó câu chuyện không còn nằm ở con đường nữa, mà nằm ở khoản tiền viện phí và những tháng không thể chạy xe.
Một trường hợp được nhắc tới gần đây là tài xế công nghệ mất một mắt sau biến cố gắn với một cuốc xe giá rất thấp, phải tự lo chi phí điều trị và nghỉ chạy nhiều tháng, trong khi gia đình bốn người chỉ còn dựa vào đồng lương công nhân của vợ. Con số cuốc xe và con số tháng nghỉ nằm cạnh nhau trong câu chuyện ấy tạo ra một khoảng cách rất lớn giữa thu nhập và rủi ro. Một chuyến đi vài chục nghìn đồng có thể kéo theo hậu quả kéo dài hàng năm. Phần lớn gánh nặng lại rơi về phía người ngồi trên yên xe.
Những cuốc xe rẻ và cái giá đắt phía sau
Trên đường phố Sài Gòn, chuyện tài xế công nghệ va quẹt không hiếm. Điều đáng chú ý là cấu trúc thu nhập của nghề này: giá cước chia theo chuyến, mỗi cuốc vài chục nghìn, trừ chiết khấu nền tảng, trừ xăng xe, trừ hao mòn máy móc. Người chạy phải bám đường nhiều giờ để gom đủ số tiền trang trải sinh hoạt. Càng ít chuyến, phần còn lại càng mỏng. Khi một biến cố xảy ra giữa ca, chi phí không dừng ở tiền thuốc. Nó kéo theo chuỗi ngày nghỉ, mất thu nhập, có khi mất luôn khả năng tiếp tục hành nghề nếu sức khỏe không hồi phục như cũ.
Ở các quận trung tâm, buổi sáng có người chở khách đi làm, buổi chiều chở học sinh về nhà, tối lại nhận thêm cuốc giao hàng. Nhịp đó chỉ chạy được khi cơ thể còn nguyên vẹn và chiếc xe còn bon. Một mắt bị tổn thương không chỉ ảnh hưởng tầm nhìn, mà còn đặt ra câu hỏi về giấy phép lái xe, sức khỏe đủ tiêu chuẩn hành nghề, và khả năng quan sát dòng xe cộ vốn luôn đông và chen chật. Với người làm nghề tự do như tài xế công nghệ, không có bộ phận nào đứng ra trả lương trong thời gian điều trị. Sự im lặng của những ngày nằm viện đồng nghĩa với việc thu nhập biến mất.
An sinh đứng ở đâu giữa nền kinh tế số
Các ứng dụng gọi xe vận hành theo mô hình kết nối, người tài xế được xem là đối tác chứ không hẳn là người lao động trong một doanh nghiệp truyền thống. Vì vậy, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn, chế độ nghỉ ốm hay trợ cấp thất nghiệp thường không tự động áp dụng. Muốn có, người chạy xe phải tự sắp xếp, tự đóng, tự mua. Với mức thu nhập dao động theo ngày và gánh nặng chi tiêu gia đình, phần nhiều người chọn cách chạy tiếp thay vì trích ra một khoản để dự phòng. Khi rủi ro tới, người chịu thiệt trước tiên là chính họ, sau đó là những người sống cùng họ.
Không khó để bắt gặp cảnh một tài xế nằm viện được bạn chạy chung gom tiền, hoặc vợ chồng xoay xở vay mượn họ hàng. Sự tử tế của cộng đồng giúp qua cơn ngặt, nhưng không thay được một hệ thống phòng ngừa. Một khoản viện phí lớn có thể đẩy cả gia đình vào cảnh nợ nần, con nhỏ phải cắt bớt chi tiêu, người vợ mang thêm ca làm. Những câu chuyện nhắc rằng nền kinh tế số đã len vào từng ngõ hẻm thành phố, nhưng lưới an sinh phía sau nó chưa theo kịp tốc độ của các cuốc xe.
Với người sống ở TP.HCM, đây không chỉ là câu chuyện của riêng nghề tài xế. Nó liên quan tới bữa ăn của những gia đình thu nhập thấp, tới giá cả hàng hóa được vận chuyển mỗi ngày, tới hàng quán nhỏ phụ thuộc vào các cuốc giao hàng, và tới cách thành phố đối xử với lực lượng lao động linh hoạt đang ngày một đông. Một chính sách bảo hiểm tai nạn dễ tiếp cận hơn, một khoản đóng góp được thiết kế theo thu nhập thực tế, một cơ chế hỗ trợ khi mất khả năng lao động tạm thời đều có thể làm dịu bớt cú sốc cho những người chạy xe mỗi ngày.
Điều người thành phố nhìn thấy mỗi ngày
Trên các tuyến đường, những chiếc xe ôm công nghệ vẫn chen vào dòng xe buýt, xe tải, xe cá nhân, đưa người đi làm tới văn phòng, đưa bữa trưa tới tận cửa, chở khách ra sân bay. Họ là một mắt xích quen thuộc tới mức ít ai để ý. Nhưng chính sự quen thuộc ấy khiến câu hỏi về an sinh trở nên cấp thiết. Một thành phố vận hành được nhờ hàng trăm nghìn chuyến đi mỗi ngày cũng cần một cách bảo vệ những người thực hiện các chuyến đi đó, để khi tai nạn xảy ra, họ không phải một mình xoay xở giữa bộn bề chi phí.
- Thu nhập theo chuyến rất mỏng, trong khi rủi ro tai nạn lại gắn với mỗi giờ lăn bánh trên đường.
- Không thuộc biên chế doanh nghiệp, tài xế công nghệ thường thiếu bảo hiểm tai nạn và chế độ nghỉ ốm tự động.
- Khi trụ cột mất thu nhập, cả gia đình lập tức chịu áp lực chi tiêu, học phí, thuê nhà, tiền thuốc.
- Các tuyến giao hàng, quán ăn nhỏ, dịch vụ vỉa hè đều phụ thuộc vào lực lượng chạy xe này nên gián đoạn lan rộng.
Chuyện của một người mất một mắt sau cuốc xe rẻ là lời nhắc cho cả thành phố về khoảng trống giữa tốc độ tăng trưởng của kinh tế số và tốc độ xây dựng lưới an sinh. Một đô thị lớn không chỉ đẹp ở những tuyến đường thông thoáng hay những tòa nhà mới, mà còn ở chỗ người lao động có thể yên tâm chạy hết ca, biết rằng nếu chẳng may gặp nạn, họ không bị bỏ lại phía sau.
Đọc thêm: Cát đỏ tràn đường Phan Thiết – Mũi Né và chuyện đi lại của người Sài Gòn
