Hơn 100 tư liệu, hình ảnh, hiện vật và phim về cuộc đời cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt vừa được một gia đình ở Sài Gòn trao cho Bảo tàng Lịch sử Đảng bộ tỉnh Cà Mau.
Nghe như chuyện của bảo tàng, của giới nghiên cứu. Nhưng soi từ góc người sống giữa thành phố, nó chạm tới một câu hỏi rất thường ngày: mình đang giữ gì, và giữ để làm gì?
Ký ức không nằm trong ngăn kéo
Trong mỗi căn nhà Sài Gòn, có những ngăn kéo ít khi mở. Ảnh cũ, thư tay, giấy tờ, kỷ vật của ông bà nằm im ở đó. Người trẻ bận đi làm, bận chạy deadline, bận lo tiền nhà. Người lớn tuổi giữ nhưng không biết giữ để làm gì. Rồi khi họ mất đi, cả một thời ký ức có thể bị dọn vào thùng giấy, bán cho người thu mua ve chai, hoặc nằm im trong kho.
Việc gia đình cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt trao hơn 100 hiện vật cho Cà Mau là một cách trả lời khác. Họ chọn nơi lưu giữ thay vì giữ riêng trong nhà. Đó không chỉ là chuyện của một gia đình nổi tiếng. Nó gợi cho người dân thành phố một câu hỏi: ký ức gia đình mình sẽ đi đâu, khi mình không còn giữ được nữa?
Thành phố sống bằng ký ức mua bán
Sài Gòn là nơi người ta đến để làm ăn, để kiếm sống, để bắt đầu lại. Nhưng cũng chính thành phố này sống rất nhiều bằng ký ức. Một quán cà phê trong hẻm giữ nguyên cái bàn gỗ cũ. Một tiệm may ở quận 3 treo tấm ảnh chủ tiệm từ thời trước 1975. Một con hẻm ở quận 4 vẫn giữ cái tên cũ vì người trong xóm quen miệng gọi. Những thứ đó không phải bảo tàng, nhưng chúng là ký ức đang sống, đang nuôi cơm cho người ta mỗi ngày.
Khi một bộ sưu tập hiện vật được trao cho bảo tàng, nó rời khỏi không gian riêng để bước vào không gian công cộng. Người dân Cà Mau sẽ được xem. Khách du lịch sẽ được xem. Học sinh sẽ được nghe kể. Đó là một cách biến ký ức thành tài sản chung. Ở thành phố này, nhiều gia đình cũng có thể làm điều tương tự: trao lại cho bảo tàng, cho thư viện, cho cộng đồng, thay vì để mất dần trong im lặng.
Chuyện tiền nong và chuyện giữ gìn
Nói thẳng ra, giữ ký ức tốn tiền. Một cuốn album ảnh cũ có thể mốc, một cuốn phim có thể hỏng, một hiện vật bằng gỗ có thể mối. Muốn giữ cho tử tế phải có chỗ khô ráo, có người biết cách bảo quản, có hồ sơ ghi chép. Đó là lý do nhiều gia đình không giữ nổi, dù rất muốn giữ. Việc trao cho bảo tàng là một giải pháp. Không phải giải pháp duy nhất, nhưng là một giải pháp đáng nghĩ tới.
Với người đang buôn bán ở thành phố, câu chuyện này còn có một tầng khác. Một tấm ảnh cũ, một công cụ cũ, một mảnh giấy cũ đôi khi là thứ định hình nên thương hiệu. Quán ăn gia truyền có cái nồi của bà nội. Tiệm vàng có cái cân của ông ngoại. Những kỷ vật đó vừa là câu chuyện bán hàng, vừa là tài sản tinh thần. Giữ được thì tốt. Nhưng giữ sao cho không thất truyền, cho con cháu biết nó từ đâu tới, lại là chuyện khác.
Đường đi làm và một chút ngoái lại
Người Sài Gòn đi làm mỗi ngày qua những con đường có tên người. Có con đường mang tên một nhân vật lịch sử. Có con đường đổi tên mấy lần. Có con đường mà người ta chỉ nhớ quán ăn ở đó chứ không nhớ nó tên gì. Việc gia đình cố Thủ tướng trao hiện vật cho Cà Mau nhắc rằng đằng sau mỗi cái tên, mỗi con đường, là một cuộc đời cụ thể. Một con người đã sống, đã làm việc, đã để lại dấu vết.
Không nhất thiết phải là người nổi tiếng mới có ký ức đáng giữ. Ông bà mình đi qua chiến tranh, đi qua bao cấp, đi qua đổi mới, mở quán, nuôi con, mua nhà. Những chuyện đó nhỏ với lịch sử nhưng lớn với một gia đình. Nếu không ghi lại, không kể lại, vài chục năm nữa sẽ không ai biết.
Ý nghĩa cho người ở lại
Câu chuyện trao hơn 100 kỷ vật cho Cà Mau là chuyện của một gia đình, một tỉnh, một bảo tàng. Nhưng nó cũng là chuyện của người thành phố. Nó nhắc rằng ký ức cần một chỗ ở. Chỗ ở đó có thể là bảo tàng, có thể là một cuốn sổ tay, có thể là một buổi tối ngồi nghe ông bà kể chuyện. Điều quan trọng là đừng để nó biến mất.
Ở Sài Gòn, người ta nói nhiều về chuyện mua bán, chuyện giá cả, chuyện đi lại. Nhưng đôi khi, giữa những lo toan đó, một câu chuyện như thế này khiến người ta chậm lại một nhịp. Để hỏi thăm một người lớn tuổi trong nhà. Để mở lại cái ngăn kéo. Để thấy rằng mình đang sống trên một lớp ký ức dày, và lớp ký ức đó cũng cần được chăm sóc, như chăm sóc một bữa ăn, một căn nhà, một con đường đi làm mỗi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Muốn trao kỷ vật cho bảo tàng thì liên hệ ở đâu?
Bạn có thể liên hệ trực tiếp bảo tàng tỉnh hoặc thành phố nơi mình sống. Họ sẽ hướng dẫn thủ tục tiếp nhận, đánh giá và bảo quản. Nếu kỷ vật gắn với một địa phương cụ thể, nên ưu tiên bảo tàng ở đó.
Giữ ảnh cũ trong nhà Sài Gòn nên bắt đầu từ đâu?
Trước tiên, mua một cuốn album hoặc hộp đựng có nắp kín, để nơi khô ráo. Sau đó ghi chú tên người, năm chụp, địa điểm nếu biết, bằng bút chì ở mặt sau. Mỗi tháng dành 30 phút kiểm tra một lần.
Kỷ vật gia đình có nên cho con cháu giữ không?
Nên, nhưng cần kèm câu chuyện. Một món đồ không có lời kể sẽ sớm thành rác. Bạn có thể viết vài dòng hoặc ghi âm lại lời kể của ông bà để con cháu hiểu nó từ đâu tới.
