Trên mấy con phố cũ ở trung tâm Sài Gòn, hàng me đứng xiên theo lề, tán chen nhau thành vòm thấp, tới mức buổi trưa nắng chiếu xuống chỉ còn rơi lỗ chỗ như miếng giấy thủng. Dòng xe máy chạy dưới tán vẫn ồn, vẫn nóng, nhưng mặt đường thì khác: chỗ có bóng cây nhiệt độ hạ hẳn, người đậu xe chờ đèn đỏ cũng ráng nép vô rìa đường cho mát. Mùi đặc trưng của mấy phố này là mùi lá me tươi bị bánh xe nghiền, chua nhẹ, trộn với mùi khói xe và mùi cà phê rang từ mấy căn nhà mặt tiền mở cửa sớm.
Hàng me trên những con phố cũ
Me ở đây thuộc loại trồng từ lâu, gốc lớn, rễ nổi u lên khỏi mặt vỉa hè, có cây phải tới hai người ôm mới hết. Cành thấp, nhiều cây nghiêng ra lòng đường, nên mấy khúc phố này chạy xe phải ngó lên trên chứ không chỉ ngó trước mặt. Vào mùa lá thay, chuyện lá rơi không tính bằng ngày mà tính bằng lượng: một cây lớn rụng xuống có khi đầy ba bốn bao tải trong buổi sáng, còn nguyên lá xanh thì nặng, gặp mưa dính xuống mặt đường thành lớp mỏng, xe chạy lên trơn như đổ dầu.
Mặt tiền mấy căn nhà dọc đây thường rộng chừng ba tới bốn mét, nhiều nhà đã cơi nới thành quán cà phê, tiệm tạp hóa, tiệm sửa xe. Giữa các cửa hàng có lối hẻm nhỏ thông ra đường song song phía sau, người giao hàng quen đường thì luồn hẻm cho nhanh, người lạ chạy vào là bị kẹt vì hẻm cụt giữa chừng. Cây me mọc ngay trước những căn này, nên chủ nhà nào cũng có một góc sân hay mái hiên hứng lá, hứng nước mưa từ tán cây đổ xuống, và hứng luôn tiếng xe mỗi lần có người đậu lại mua đồ.
Ca dọn lá: khung giờ nào chật, khung giờ nào trống
Người dọn lá ở mấy phố này làm theo ca, không phải theo giờ cố định. Ca sớm thường bắt đầu khi trời còn nhá nhem, khoảng bốn giờ tới năm giờ, lúc đó đường gần như trống, chỉ có vài xe chở hàng và người chạy bộ. Ca này dọn lá trước khi xe cộ đông, vì để muộn thì lá bị bánh xe ép dính xuống nhựa đường, cào lên rất mệt. Ca tối thường bắt đầu sau bảy giờ, khi hàng quán đã dọn gần hết, nhưng không dọn trễ quá mười giờ vì tiếng cào rác át tiếng nhà dân.
Khoảng trống dễ thấy nhất là từ bốn giờ tới năm giờ rưỡi sáng. Còn khung chật là từ sáu giờ rưỡi tới tám giờ, xe máy đi làm kéo thành dòng, người dọn lá phải đứng nép vô gốc cây chờ đợt xe qua mới cào tiếp. Đoạn đường kẹt nhất chỉ dài chừng ba trăm mét nhưng đi hết có khi mười lăm tới hai mươi phút nếu đúng giờ cao điểm. Người dọn lá thường đi bộ từ gốc me này tới gốc me kế, khoảng cách giữa hai gốc nhiều khi chỉ năm bảy bước chân, nhưng vì rễ cây nhô cao nên đẩy xe rác qua phải chọn mép đường bên phải cho khỏi kẹt bánh.
Một bất tiện đáng kể: mưa chiều là mấy phố này ngập cục bộ, nước dồn về chỗ trũng ngay dưới gốc me, lá mới rơi nổi lềnh bềnh rồi trôi vào miệng cống, hôm sau cống tắc, mùi bốc lên, và ca dọn lá phải chia người đứng gạt lá khỏi miệng cống trước rồi mới cào. Có cây me bị nghiêng sau một trận gió lớn, phải cưa bớt cành, mấy tháng sau tán mới dày lại được, và trong mấy tháng đó nắng chiếu thẳng xuống một khúc vỉa hè, người ngồi chờ xe buýt ở trạm gần đó phải dời chỗ.
Người đổi ca, cây vẫn đứng nguyên
Người quét lá ở đây phần lớn làm theo nhóm, mỗi nhóm lo một đoạn, sáng một người, chiều một người, hết tuần thì đổi phiên. Đổi ca không chỉ là đổi giờ, mà là đổi cả cách dọn. Người ca sáng quen cào lá khô, gom thành đống rồi hốt bằng xẻng nhựa, lá khô nhẹ nên một bao đầy nhanh. Người ca chiều quen lá ẩm, lá ướt, phải dùng chổi cán dài quét thành dải dọc theo rãnh nước cho nước cuốn bớt, chứ hốt bằng xẻng thì nặng tay mà không sạch. Đồ nghề cũng khác nhau: ca sáng cần đèn pin đội đầu vì còn tối, ca chiều cần áo mưa vì trời dễ mưa bất chợt.
Có đoạn phố, mấy tiệm hai bên tự thỏa thuận gom lá trước cửa nhà mình thành đống nhỏ, để người dọn đi một vòng là hốt hết, đỡ phải quay lại nhiều lần. Nhưng cũng có nơi không ai gom, lá nằm rải, người quét phải đi chậm, vừa cào vừa né xe, một buổi sáng đi được ít hơn nửa đoạn. Giá công dọn theo đoạn, có khi tính theo bao, có khi tính theo ca, thường chỉ vài chục nghìn cho một ca ngắn, nên nhiều người làm thêm nghề khác buổi còn lại, ai rảnh ca nào thì nhận ca đó, và chuyện đổi ca diễn ra liên tục, đôi khi trong cùng một ngày.
Cây me thì không đổi ca. Nó rụng lá theo mùa, theo mưa, theo gió, và theo tuổi. Người dọn lá đổi nhau, quen mặt nhau, biết gốc nào rễ cao dễ vấp, gốc nào hay có tổ ong, gốc nào tán thấp che mất bảng hiệu nên chủ nhà hay phàn nàn. Qua nhiều mùa, hàng me vẫn đứng đó, còn danh sách người quét thì thay đổi, có người nghỉ, có người chuyển qua đoạn khác, có người chỉ còn nhận ca sáng vì ca chiều phải về đón con. Một chỗ mà người ngoài đi ngang chỉ thấy bóng mát, còn người ở lại thấy nó là một cái lịch làm việc chạy suốt năm, chia nhau từng khúc đường, từng đống lá, từng buổi sáng trước khi thành phố thức hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để biết giờ nào dọn lá me ở phố cũ ít kẹt xe?
Thử đi vào khoảng 4h30 đến 5h sáng, lúc đó đường vắng, người dọn lá thường bắt đầu ca sớm. Tránh 6h30 đến 8h vì xe máy đông, đoạn ba trăm mét có thể mất mười lăm đến hai mươi phút.
Giá thuê người dọn lá me theo ca là bao nhiêu?
Thường vài chục nghìn một ca ngắn, tùy đoạn và số bao lá. Có nơi tính theo bao, có nơi tính theo ca, nên hỏi trước để thống nhất.
Mưa lớn có làm cống tắc vì lá me không?
Có, mưa chiều dồn lá về chỗ trũng dưới gốc me rồi trôi vào miệng cống, hôm sau dễ tắc. Người dọn lá phải gạt lá khỏi miệng cống trước khi cào tiếp.
Đọc thêm: Tiệm thuốc của chú Ba trên đường Trần Hưng Đạo
