Dọc nhiều tuyến đường ở TP.HCM, cây xanh mọc thành hàng, tán phủ bóng xuống lòng đường và vỉa hè. Người đi bộ quen với màu lá, quen cả mùi trái chín rụng xuống mặt đường mỗi mùa. Ít ai để ý rằng trong số cây đang sống chung với thành phố, có những loại nằm trong danh mục cấm trồng mới được các đô thị lớn rà soát lại, như trường hợp Hà Nội vừa công bố danh mục 18 loại cây cấm trồng mới.
Cây gì đang đứng trên vỉa hè của thành phố?
Câu chuyện ở Hà Nội cho thấy một điều quen thuộc: danh mục cấm được ban hành, nhưng cây đã mọc trên phố từ hàng chục năm trước, có loại như trứng cá, dâu da, trúc đào, dướng, bồ hòn. Nhìn sang TP.HCM, bóng dáng những loại cây tương tự cũng không xa lạ. Trứng cá từng được trồng nhiều ở các khu dân cư cũ, quả chín rụng làm nhớp vỉa hè và thu hút ruồi. Trúc đào có hoa đẹp, thân mảnh, thường thấy ở dải phân cách hay trước cổng một số cơ quan. Bồ hòn cho bóng mát, quả rụng đen mặt đường.
Việc một thành phố lập danh mục cây cấm trồng là chuyện kỹ thuật đô thị. Nó liên quan trực tiếp tới việc người dân đi lại dưới tán cây mỗi ngày, tới người quét dọn vỉa hè, và tới những hàng quán mở dưới gốc cây.
Quả rụng, nhựa cây và bữa ăn bên lề đường
Một quán cà phê cóc hay xe bánh mì đặt dưới gốc trứng cá vào mùa quả chín sẽ hiểu vì sao cây cối ảnh hưởng tới chuyện buôn bán. Quả rụng xuống bàn nhựa, xuống nền gạch, khách ngồi né chỗ có quả thâm. Người bán phải quét dọn nhiều lần trong ngày. Nhựa cây dính lên xe máy dựng ven lề, lên áo người đi đường. Với quán ăn vỉa hè, một cây có quả rụng nhiều là chuyện nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày, thành nỗi phiền quen thuộc.
Cây trúc đào có độc tố trong lá và hạt. Với người lớn, đó là kiến thức nhà trường. Với trẻ con chơi quanh gốc cây, đó là rủi ro cần tính tới. Những loại cây trong danh mục cấm thường gắn với lý do an toàn: quả độc, nhựa gây kích ứng, rễ phá hạ tầng, tán dễ gãy khi mưa bão.
Đường đi làm và chuyện cây ngã mùa mưa
Vào mùa mưa, người đi làm bằng xe máy trên các tuyến đường có hàng cây lớn thường phải né cành gãy, né quả rụng trơn trượt. Một cây dầu hay bồ hòn nghiêng sau cơn giông có thể chặn cả làn đường, đẩy dòng xe chen nhau vào khoảng hẹp. Cây cối trên phố là một phần của thời gian di chuyển từ nhà tới chỗ làm.
Việc rà soát danh mục cây cấm trồng đặt ra câu hỏi về cách thành phố xử lý những cây đã có mặt từ lâu. Chặt bỏ hàng loạt sẽ làm mất bóng mát. Giữ nguyên thì phải có biện pháp cắt tỉa, thu gom quả, đặt biển cảnh báo ở nơi đông người qua lại. Chưa rõ TP.HCM sẽ áp dụng danh mục này theo lộ trình nào, vì mỗi quận có mật độ cây và quỹ đất khác nhau.
Người trồng cây trước cổng nhà nghĩ gì?
Nhiều hộ dân ở các con hẻm TP.HCM trồng cây trước cổng để lấy bóng mát, che nắng cho xe. Một số chọn cây theo thói quen hoặc theo cây con được cho. Khi danh mục cây cấm được phổ biến, người trồng cần biết loại mình đang giữ có nằm trong danh sách hay không, và nếu có thì nên thay bằng cây gì cho phù hợp với khoảng sân nhỏ trước nhà.
Chuyện cây cối trước cổng là việc của cơ quan quản lý đô thị. Nó cũng là câu chuyện của người ngồi bán dưới gốc cây, người quét lá mỗi sáng, người chở con đi học ngang qua tán cây mỗi ngày.
Một danh mục cây và bài toán lâu dài của đô thị
Danh mục 18 loại cây cấm trồng là bước khởi đầu cho việc chuẩn hóa cây xanh đô thị. Nhưng điều người sống trong thành phố quan tâm là sau danh mục sẽ có gì: cây nào được thay thế, kinh phí từ đâu, ai kiểm tra cây trước cổng nhà, và những tuyến phố nào được ưu tiên rà soát trước mùa mưa.
Cây xanh là phần mềm của đô thị, không thể thay trong một lần. Mỗi cây được chọn đúng sẽ bớt đi một chút phiền toái cho người đi đường, cho hàng quán vỉa hè, cho những bữa ăn dưới bóng cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây trứng cá có bị cấm trồng ở TP.HCM không?
Trứng cá nằm trong nhóm cây cần cân nhắc vì quả chín rụng gây nhớp vỉa hè và thu hút ruồi. Hiện TP.HCM chưa công bố danh mục cấm trồng mới riêng, nhưng nhiều tuyến phố đã hạn chế trồng loại này khi cải tạo vỉa hè.
Trồng cây trước cổng nhà có cần xin phép không?
Với cây trong khuôn viên nhà, hộ dân thường không phải xin phép. Nhưng nếu cây nghiêng ra lòng đường, che khuất tầm nhìn hoặc ảnh hưởng lối đi chung, phường có thể yêu cầu cắt tỉa. Nên hỏi tổ dân phố trước khi trồng cây thân lớn.
Cây bồ hòn có độc không?
Quả bồ hòn chứa saponin, ăn phải sẽ gây khó chịu đường tiêu hóa. Quả rụng nhiều còn làm đen mặt đường và trơn khi trời mưa, nên thường bị xếp vào nhóm không khuyến khích trồng trên vỉa hè đông người.
Đọc thêm: Vườn rau và bếp ăn Sài Gòn gặp nhau giữa vòng tuần hoàn
