Hồ Thủ Lệ phẳng lặng phản chiếu hàng cây ven bờ. Nước chiếm một khoảng rộng giữa khu đất mà bao năm nay vẫn là chỗ hẹn quen của người tập thể dục sáng sớm, của các gia đình đưa con đi chơi cuối tuần, của những nhóm sinh viên ngồi nhâm nhi ly trà đá bên vỉa hè Kim Mã. Công viên vận hành theo nhịp riêng: cổng mở, người vào, tiếng trẻ con gọi nhau trước chuồng thú, tiếng xe đạp dạo quanh hồ. Chiều xuống, lớp người đi bộ thể dục lại đổi ca. Nhịp ấy đang va vào những hạng mục đã cũ.
Công viên Thủ Lệ đang xuống cấp ở những chỗ nào
Câu chuyện không nằm ở một hạng mục duy nhất. Hệ thống chuồng trại, lối đi, hàng rào, khu vui chơi và cả mặt nước đều có dấu hiệu cũ theo thời gian. Với một công viên vừa làm nơi giải trí vừa giữ vai trò vườn thú, sự xuống cấp diễn ra âm thầm: một vách kính xước, một mái che bạc màu, một đoạn đường lát sụt lún, một hàng cây già cần thay. Người đi chơi có thể không để ý hết. Người sống quanh khu thì nhận ra rõ, vì đó là chỗ họ đi qua mỗi ngày.
Hồ nước rộng và mảng xanh đa dạng vẫn là điểm mạnh hiếm có. Giữa khu phố đông đúc, một khoảng không gian có giá trị ở chỗ cho người ta dạo mát, điều hòa không khí, giữ bóng râm và tạo khoảng lùi cho cả khu dân cư. Những hạng mục xuống cấp không làm mất đi giá trị ấy, nhưng làm giảm cảm giác an toàn và thoải mái khi bước vào.
Vì sao chuyện quy hoạch lại công viên chạm tới bữa ăn và túi tiền
Quanh công viên là một lớp hàng quán sống nhờ dòng người ra vào. Quán nước, quán ăn sáng, xe bánh mì, gánh hàng rong đứng nép bên vỉa hè, tất cả đều tính toán theo lượng khách của công viên. Một công viên đông người là một công viên có khách ăn, khách uống, khách gửi xe. Khi công viên xuống cấp, lượng người đến giảm, và những hàng quán ấy hụt đi nguồn thu quen thuộc.
Ngược lại, giai đoạn quy hoạch lại thường kéo theo rào chắn, di dời, chỉnh trang. Với người bán hàng, đó là chuỗi ngày phải tính lại chỗ đứng, giờ mở cửa và cả lượng khách quen. Với người dân sống trong các ngõ quanh hồ, đó là câu chuyện tiếng ồn, bụi công trình, chỗ đỗ xe và lối đi bị thu hẹp. Những thay đổi ấy không lớn lao trên bản đồ quy hoạch, nhưng đo được bằng bữa sáng muộn hơn, bằng cuốc xe ôm dài hơn, bằng đồng tiền chợ tính lại mỗi ngày.
Người đi làm quanh khu vực này chịu ảnh hưởng ra sao
Tuyến đường ven công viên vốn là lối đi quen của không ít người đi làm. Buổi sáng, dòng xe đạp, xe máy, xe buýt chạy qua đây tạo thành nhịp giao thông có giờ. Bất kỳ đợt thi công hay thay đổi tổ chức giao thông nào cũng kéo theo việc phải đi vòng, phải chờ lâu hơn ở ngã ba, phải tính lại giờ xuất phát. Với người đi làm bằng xe buýt, một trạm dừng bị dịch chuyển vài chục mét cũng đủ làm thay đổi thói quen nhiều năm.
Đây là kiểu ảnh hưởng mà người ta chỉ thấy khi nó xảy ra, còn trước đó thường bỏ qua. Công viên vẫn ở đó, cây vẫn xanh, hồ vẫn phẳng lặng, nên cảm giác như mọi thứ không đổi. Nhưng khi lối vào bị rào, khi bãi gửi xe bị dẹp, khi hàng cây bị chặt tỉa, nhịp sinh hoạt quanh hồ mới lộ ra là mỏng manh đến mức nào.
Chỗ buôn bán quanh công viên đang đứng trước thay đổi gì
Một quán trà đá ven hồ không chỉ bán nước. Quán bán chỗ ngồi, bán bóng râm, bán cái cảm giác được nghỉ chân giữa khu phố. Khi công viên được quy hoạch lại theo hướng gọn gàng hơn, những chỗ ngồi tự phát ấy có thể biến mất. Người bán phải tìm vị trí mới, hoặc chuyển sang hình thức khác. Với nhiều hộ, đó là nguồn thu chính nuôi cả gia đình, không phải chuyện nhỏ.
Ở chiều ngược lại, một công viên được chỉnh trang có thể kéo thêm khách, đặc biệt là khách gia đình và khách trẻ. Nếu việc quy hoạch đi kèm khu dịch vụ được tổ chức bài bản, hàng quán có thể được sắp xếp vào chỗ ổn định hơn, có điện, có nước, có lối đi riêng. Điều đó tốt cho cả người bán lẫn người mua, nhưng chỉ khi quá trình chuyển đổi không để ai bị bỏ lại giữa đường.
Giá trị của hồ nước và mảng xanh nằm ở đâu trong tính toán đô thị
Một hồ nước rộng giữa nội thành làm được nhiều việc hơn người ta tưởng. Hồ điều hòa nước mưa, giảm ngập cho các phố xung quanh. Mảng cây xanh giảm bức xạ nhiệt, tạo bóng râm cho vỉa hè. Khu vực có thú và cây lâu năm còn giữ được lớp sinh thái mà khu phố mới khó tái tạo. Đó là lý do việc quy hoạch lại cần được nhìn như một phép tính dài hạn, không chỉ là chuyện sửa chữa vài hạng mục.
Với người sống quanh đây, giá trị ấy thể hiện bằng những buổi sáng đi bộ không phải chen chúc, bằng chỗ cho trẻ con chạy chơi, bằng không khí dễ thở hơn vào mùa nóng. Nếu quy hoạch lại mà giữ được những điều đó, cộng thêm hạ tầng an toàn hơn, thì công viên vẫn tiếp tục là chỗ dừng chân quen của cả khu. Còn nếu chỉ chú trọng làm mới bề mặt mà quên đi nhịp sống bao quanh, cái mất sẽ khó đo bằng tiền.
Điều gì quyết định chỗ đứng của công viên Thủ Lệ trong đời sống thành phố
Công viên tồn tại được nhờ người dân dùng nó mỗi ngày. Một công viên đẹp mà xa cách, rào chắn nhiều, giá dịch vụ cao, sẽ mất dần thói quen của người đi bộ, người tập thể dục, người bán hàng nhỏ. Ngược lại, một công viên được chỉnh trang nhưng vẫn giữ cửa mở cho sinh hoạt thường nhật, vẫn có chỗ cho quán nước bình dân, vẫn là lối tắt quen thuộc của người đi làm, thì sẽ sống tiếp trong ký ức và trong lịch trình của cả khu phố.
Chuyện quy hoạch lại đang đặt ra câu hỏi về cách thành phố giữ những khoảng xanh giữa vùng đất đắt giá. Có một điều khó nói chắc: không ai đo được chính xác một hàng quán ven hồ mất đi thì bao nhiêu người đổi lịch sinh hoạt, cũng không rõ bao lâu thì thói quen cũ quay lại. Câu trả lời không nằm ở bản vẽ, mà ở chỗ những người bán hàng, người đi bộ và người đi làm quanh hồ có còn thấy mình thuộc về nơi ấy hay không. Lần tới ghé qua, thử để ý xem lối vào nào còn mở, quán nước nào còn chỗ ngồi, và ghi lại giúp khu phố một điều nhỏ .
Đọc thêm: Chuyện làn dừng khẩn cấp trên đường trên cao Sài Gòn
